naglowek

biografia
OKRES GΜGOWSKI
***
OKRES KRAKOWSKI

Akademia Krakowska
POWSTANIE AKADEMII KRAKOWSKIEJ
***
SCHOLASTYKA
I SPOS笅 NAUCZANIA NA UNIWERSYTETACH 吐EDNIOWIECZNYCH

dzia豉lno嗆 naukowa
ASTRONOMIA
I ASTROLOGIA
***
GEOGRAFIA
I "MEDYCYNA"

***
LOGIKA I FILOZOFIA

Komentarz do metafizyki
ZNACZENIE EDYCJI TEKSTU - RYSZARD TATARZY垶KI
***
COMMENTARIUS IN "METAPHYSICAM" ARISTOTELIS -
SPIS TRE列I

dodatki
INDEKS
WA烤IEJSZYCH
DZIE
GΜGOWCZYKA
WG HIERONIMA
SZCZEG茛Y

***
INDEKS
WA烤IEJSZYCH
DZIE
GΜGOWCZYKA
WG
FELIKSA
BENTKOWSKIEGO
(1814)

***
FRAGMENT
Z KRONIKI
DΣGOSZA
DOTYCZ。Y
POWOxNIA
UCZELNI
W KRAKOWIE

***
JAK SZUKA JANA
Z GΜGOWA W
INTERNECIE
I
BIBLIOGRAFIACH

***
LEONARD
COX
MOWA POCHWALNA
[...]
NA CZE汎
PRZESxWNEJ
AKADEMII
KRAKOWSKIEJ
(1518)

***
BIBLIOGRAFIA
DO BADA
NAD
JANEM
Z GΜGOWA

***
LITERATURA
CYTOWANA
I
WYKORZYSTANA
PRZY
TWORZENIU
STRONY

linki

LICZNIK ODWIEDZIN

STRONA G紟NA

KONTAKT:
Micha Urbanowski
urbanowski.michal@wp.pl

DZIAxLNO汎 NAUKOWA JANA Z GΜGOWA
ASTRONOMIA I ASTROLOGIA

Wiek naszego wszech鈍iata liczy si w miliardach lat, jego rozmiary, liczba atom闚 a nawet galaktyk zmusza nas do zapisywania liczb w postaci dziesi皻nej. Oczywisto軼i jest dla nas, 瞠 Ziemia kr捫y wok馧 S這鎍a a S這鎍e jest tylko jedn z ok. 1021 gwiazd, kt鏎a le篡 na obrze簑 jednej z ok. 1011 pot璕i galaktyk. Fizyka i matematyka okaza造 si uniwersalnym narz璠ziem, na tyle dobrze sprawdzaj帷ym si przy opisie wszech鈍iata, 瞠 m闚i si nawet o stworzeniu jednolitej "teorii wszystkiego". Kosmologia (nie wspominaj帷 ju o astronomii) sta豉 si w XX wieku powa積 nauk opart na obserwacjach a nie - jak niegdy - na spekulacjach1.

W czasach G這gowczyka sytuacja w astronomii wygl康a豉 zupe軟ie inaczej, inne stawiano przed astronomi cele i inne stosowano metody (chocia zawsze by豉 to w pewnym stopniu nauka empiryczna). W 鈔edniowieczu astronomi wi您ano bardzo mocno z astrologi. Astrologi pojmowano jako astronomi praktyczn - astrologia m闚i豉 o skutkach, astronomia za o przyczynach.


Astrologia - pisze Izydor - jest po cz窷ci naturalna, po cz窷ci za przes康na. Naturalna to ta, kt鏎a 郵edzi bieg S這鎍a, Ksi篹yca i gwiazd, oraz pewne przerwy w tym biegu. Przes康na natomiast to ta, kt鏎 uprawiaj matematycy [tzn. astrologowie w dzisiejszym rozumieniu tego s這wa] wr騜帷y z gwiazd. Przypisuj oni dwana軼ie znak闚 Zodiaku poszczeg鏊nym cz窷ciom duszy i cia豉, a z biegu gwiazd usi逝j przepowiada losy ludzkie.2

W dzisiejszych czasach powi您anie astronomii z astrologi budzi niesmak, astrologia jest bowiem (zasadnie) uto窺amiana z szarlataneri. Jednak w 鈔edniowieczu wiara w przyczynowe powi您anie konfiguracji cia niebieskich i los闚 ludzkich by豉 powszechna. Niezale積ie od tego, co my郵imy obecnie na temat astrologii, musimy stwierdzi, 瞠 przys逝篡豉 si ona dobrze rozwojowi astronomii - cz瘰to to w豉郾ie astrologia inspirowa豉 badanie gwiazd. Astrologowie byli utrzymywani na dworach kr鏊ewskich, podobnie jak lekarze. 疾by istnia astrolog, potrzebny by astronom, cz瘰to za sam astrolog by astronomem. Astronoma potrzebowali nie tylko astrologowie, ale r闚nie duchowni do okre郵ania termin闚 ruchomych 鈍i徠 ko軼ielnych, st康 ko軼i馧 niekiedy dzia豉nia astronom闚 wspiera (by這 to powodem dla kt鏎ego w御kich podstaw astronomii uczono jeszcze przed powstaniem Akademii Krakowskiej w szko豉ch klasztornych). Co do astrologii ko軼i馧 by nastawiony bardziej sceptycznie. Wyst瘼owa造 zreszt nieporozumienia, bo astronomia i astrologia by造 tak mocno ze sob zwi您ane, 瞠 w praktyce cz瘰to ich nie rozr騜niano, to, co wchodzi wg dzisiejszych kryteri闚 do astronomii zaliczano niekiedy do astrologii a to, co wg dzisiejszych kryteri闚 jest astrologi zaliczano do astronomii - po prostu nie przyk豉dano wagi do tego typu rozr騜nie. Sam Kopernik w przedmowie do "Ksi庵 o obrotach sfer niebieskich", pisa: (...) je瞠li zechcemy ocenia nauki pod逝g warto軼i przedmiotu, jakim si ka盥a zajmuje, ta najpierwsze otrzyma miejsce, kt鏎 jedni astronomi, inni astrologi, wielu za spo鈔鏚 staro篡tnych szczytem nauk matematycznych nazywaj. Ona bowiem stoj帷 na czele nauk wyzwolonych, godna zaiste cz這wieka szlachetnie my郵帷ego, wspiera si na wszystkich niemal cz窷ciach nauk matematycznych: arytmetyka, geometria, optyka, geodezja, mechanika i wszystkie jakie tylko mog by inne, do niej si odnosz.

Podobnie jak astrologia pomog豉 w rozwoju astronomii, tak alchemia okaza豉 si prekursork chemii. To w豉郾ie alchemicy najbardziej gorliwie prowadzili eksperymenty "chemiczne". Maj帷 to wszystko na uwadze, nie powinni鄉y si doszukiwa sprzeczno軼i w tym, 瞠 Jan z G這gowa by astronomem i astrologiem w jednej osobie.

Astronomia 闚czesna by豉 oparta w du瞠j mierze na traktacie astronomicznymAlmagest Ptolemeusza - Megiste syntaksis, lepiej znanym jako Almagest (nazwa powsta豉 przez dodanie arabskiego rodzajnika "Al"), dzie這 to pochodzi這 z II w.n.e.. System Ptolemejski opiera si na epicyklach i deferentach - od samego pocz徠ku by to system skomplikowany, lecz z czasem komplikowa si jeszcze bardziej - wprowadzono punkt ekwantu i modyfikowano teori dodaj帷 coraz to nowe hipotezy, kt鏎e s jednymi z najbardziej wyra幡ych przyk豉d闚 hipotez ad hoc w historii nauki3. System Ptolemejski upowszechni si w 鈔edniowiecznej Europie dzi瘯i trzynastowiecznemu Traktatowi o sferze Jana Sacrobosco, opartym na 廝鏚豉ch arabskich a w szczeg鏊no軼i na traktacie al-Farghaniego. Traktat Sacrobosco sta si popularnym podr璚znikiem na uniwersytetach, r闚nie na Akademii Krakowskiej, z tego te powodu Jan z G這gowa - jako dydaktyk i astronom - zostawi po sobie komentarz do tego dzie豉 (Introductorium in tractatum spherae Joannis de Sacrobusco). System Ptolemejski by oczywi軼ie geocentryczny - Ziemia le瘸豉 w 鈔odku (by豉 jednocze郾ie 鈔odkiem deferentu) a wok馧 niej po deferentach i epicyklach kr捫y造 planety. Kolejnym po Ptolemeuszu autorytetem w 闚czesnej astronomii by Arystoteles z 55-cioma sferami wiruj帷ymi wok馧 Ziemi. System闚 Arystotelesa i Ptolemeusza u篡wano w 鈔edniowieczu na przemian, nigdy jednak nie zgadza造 si one do ko鎍a z obserwacjami. Oba systemy upad造 ostatecznie w wyniku powstania teorii Kopernika, kt鏎y - jak powszechnie wiadomo - w centrum "wszech鈍iata" umie軼i S這鎍e. Jednym z wa積iejszych motyw闚, kt鏎e inspirowa造 Kopernika by這 to, 瞠 nieustannie modyfikowane systemy Ptolemeusza i Arystotelesa, ca趾owicie straci造 swoj prostot, co k堯ci這 si z postulatami Pitagorejskimi. Sw鎩 udzia w przygotowaniu kopernika雟kiej rewolucji mia豉 r闚nie Akademia Krakowska.

UJ wykszta販i i przyci庵n掖 w XV w. wielu mistrz闚 w zakresie astronomii - jednak najwa積iejsze miejsca zajmuj tutaj Wojciech z Budzewa oraz w豉郾ie Jan z G這gowa. Te dwie postaci sta造 si s豉wne nie tylko z powodu swoich osi庵ni耩, lecz r闚nie - a mo瞠 przede wszystkim - dlatego, 瞠 byli to nauczyciele Miko豉ja Kopernika, kt鏎y w roku 1491 przyby na studia do Krakowa.

To, 瞠 astronomia (i matematyka) sta造 si silnymi dziedzinami nauki na Akademii Krakowskiej zawdzi璚zamy w du瞠j mierze Strobnerowi, mieszczaninowi krakowskiemu, kt鏎y w 1405 ufundowa katedr tych nauk (katedr astrologii ufundowa natomiast Marcin Kr鏊 z 真rawicy 54 lata p騧niej). Istnienie odr瑿nych katedr: astronomii i astrologii nap璠za這 badanie gwiazd - obie katedry wsp馧dzia豉造 ze sob. Specyficznym dla astrolog闚 zaj璚iem by這 w owym czasie pisanie prognostyk闚, szczeg鏊nie przy okazjach pojawiania si rzadkich cia na niebie np. komet. Jeden z takich prognostyk闚 - autorstwa Marcina Bylicy z Olkusza - mo積a znale潭 pod adresem
Prognostyk
Prognostyk Jana z G這gowa - rok 1500

www.wiw.pl/astronomia/eseje/historia/marcin/c1.asp.

Prognostyki pisa te Jan G這gowczyk, prawdopodobnie stworzy ich ok. 40, do naszych czas闚 zachowa這 si jednak tylko kilka. Najbardziej znanym prognostykiem G這gowczyka jest ten, w kt鏎ym "przepowiedzia" pojawienie si "czarnego zakonnika", jaki mia wprowadzi wielki zam皻 w ca造m chrze軼ija雟kim 鈍iecie. Przepowiednia taka 鈍ietnie pasowa豉 do pojawienia si Marcina Lutra. Luter by augustianinem, nosi wi璚 czarny habit a zam皻 jaki wprowadzi w chrze軼ija雟kim 鈍iecie jest nie do przecenienia. Takie szcz窷liwe trafy przynosi造 tw鏎c prognostyk闚 wielk s豉w. Trzeba powiedzie uczciwie - chocia nie wszyscy maj ochot na akcentowanie tego faktu - 瞠 G這gowczyk by zagorza造m obro鎍 nie tylko astronomii ale i astrologii o czym 鈍iadczy jego Pochwa豉 astrologii (Defensio astrologiae). Warto te wspomnie, 瞠 zacz掖 nawet tworzy monumentalne dzie這 Summa astrologiae - nie doko鎍zy jednak cz窷ci O wyborze szcz窷liwych dni. Do dzia豉lno軼i w zakresie astrologii nale篡 zaliczy r闚nie kalendarze G這gowczyka, kt鏎e zawiera造 instrukcje do korzystania z kalendarza Jana Regimota.

Z perspektywy czasu bardziej interesuj帷a jest jednak dzia豉lno嗆 astronomiczna G這gowczyka. Cz窷ciowo opiera豉 si ona na dzia豉lno軼i komentatorskiej. Jednym z komentarzy G這gowczyka jest wspomniany ju Introductorium in tractatum spherae materialis Johannis de Sacrobuso, innym wa積ym komentarzem jest Computus chirometralis. W豉郾ie w dzia豉lno軼i komentatorskiej i nauczycielskiej najmocniej objawia si wp造w G這gowczyka na rozw鎩 astronomii w Polsce. Jego uczniami by造 tak wybitne postaci jak Wojciech Krypa, Stanis豉w Bylica, Leonard Vitreatoris, Stanis豉w Selig czy nawet - jeszcze zanim wyk豉da r闚nolegle z G這gowit - Wojciech z Brudzewa, kt鏎y to ucze chyba jednak przer鏀 mistrza, no i w ko鎍u najwi瘯szy - Miko豉j Kopernik. Jednak瞠 przy ustaleniu wp造wu G這gowczyka na Kopernika istniej niema貫 w徠pliwo軼i - zagadnienie to czeka wci捫 na rzetelne zbadanie. Jakkolwiek prof. Binkenmajer - jeden z bardziej rzetelnych badaczy tw鏎czo軼i Jana z G這gowa - gor帷o zapewnia nas o tym, 瞠 Kopernik musia s逝cha wyk豉d闚 G這gowianina.4
Interpretatio almanach Karta tytu這wa Introductorium astronomiae (1514) Computus Chirometralis
Interpretatio almanach (1514) Karta tytu這wa Introductorium astronomiae (1514) Computus Chirometralis

Jednym z wi瘯szych osi庵ni耩 Jan z G這gowa, a tak瞠 Wojciecha z Budzewa jest to, 瞠 w swoich dzie豉ch dokonali zredukowania tablic alfonty雟kich (kt鏎e podawa造 sposoby obliczania po這瞠nia cia niebieskich na podstawie teorii Ptolemeusza) na po逝dnik krakowski. Tablice te powsta造 w XIII w. przy wsparciu Alfonsa X M康rego (st康 nazwa alfonty雟kie). Dostosowanie tablic do Krakowa umo磧iwi這 bardziej dok豉dne (o tyle o ile mo積a tutaj m闚i o dok豉dno軼i) wyliczenia po這瞠nia planet. Trudno doszukiwa si wielkich odkry G這gowczyka w zakresie astronomii, wa積e jest jednak to, 瞠 poprzez swoj dzia豉lno嗆 dydaktyczn przygotowa pokolenia polskich astronom闚 i 瞠 w du瞠j mierze to w豉郾ie dzi瘯i niemu, Akademi Krakowsk uwa瘸no powszechnie za uczelni, na kt鏎ej nauki astronomiczne by造 bardzo silne.
Jak wielki rozg這s zyska豉 astronomia krakowska z ko鎍a XV w., reprezentowana g堯wnie przez Jana z G這gowa i Wojciecha z Brudzewa oraz ich uczni闚, 鈍iadczy znana wypowied niemieckiego kronikarza z Norymbergii Hartmanna Schedela, autora wielkiej Kroniki 鈍iata, wydrukowanej w 1493 r., gdzie kronikarz ten zamieszcza tak uwag:
"W krakowie jest s豉wny uniwersytet, bogaty w wielu znakomitych i bardzo uczonych m篹闚, gdzie si wyk豉da liczne sztuki wyzwolone. Najwy瞠j jednak stoi tam nauka astronomii. I w ca造ch Niemczech nie ma s豉wniejszego (pod tym wzgl璠em) uniwersytetu, jak o tym wiem dok豉dnie z opowiadania wielu os鏏".5

<< WSTECZ * G紑A STRONY * DALEJ >>


[1]Termin "kosmologia" w odniesieniu do historii my郵i ludzkiej oznacza te teorie, kt鏎e tworzy cz這wiek na tematy najbardziej og鏊ne - dotycz帷e powstania Wszech鈍iata, jego rozwoju i budowy. Przy takim rozumieniu kosmologii, mo瞠my m闚i o kosmologii Maj闚, kosmologii lud闚 Babilonu czy kosmologii zawartej w biblii. Kosmologie w takim og鏊nym znaczeniu wyznacza豉 niemal ka盥a religia czy kultura. Na tej podstawie wida, 瞠 pytania o powstanie Wszech鈍iata (kosmogonia), czy jego koniec (eschatologia kosmologiczna) od dawna by造 pytaniami podstawowymi dla cz這wieka. Pocz徠kowo kosmologie tworzone by造 przez mity, potem zadanie to przej窸a filozofia, w ramach kt鏎ej pr鏏owano ju uzasadnia kosmologiczne tezy.
Zasadnicza zmiana znaczenia s這wa "kosmologia" i jego rozumienia dokona豉 si stosunkowo niedawno wraz z tym, kiedy spekulacja na temat powstania, budowy i rozwoju Wszech鈍iata zacz窸a by wspomagana obserwacjami i eksperymentami. Podstawy pod to da豉 teoria wzgl璠no軼i i pocz患szy od jej powstania, przez ca造 XX wiek kosmologia stawa豉 si nauk coraz bardziej empiryczn, co nie oznacza, 瞠 woln od spekulacji. W tym nowym znaczeniu kosmologia jest dzia貫m astronomii, w ramach kt鏎ego na podstawie obserwacji astronomicznych i ich ekstrapolacji tworzy si modele Wszech鈍iata, kt鏎ych cech jest to, 瞠 mog by chocia w pewnym zakresie skonfrontowane z obserwacjami. Kosmologia wyznacza wi璚 w dalszym ci庵u najbardziej og鏊n charakterystyk Wszech鈍iata, zmiana nacisku jest jednak po這穎na na metod, kt鏎a jest podstaw jej tworzenia.

[2]M. H. Malewicz, "Pochwa豉 astrologii" Jana z G這gowa, czyli historia sporu astrolog闚 z teologami [w:] Wiedza i 砰cie, 4/1990, s. 38.

[3]Przez hipotez ad hoc nale篡 w tym miejscu rozumie tak hipotez, kt鏎a zostaje wprowadzona do teorii tylko po to, 瞠by teori ratowa i uzgodni j z obserwacjami. Losy teorii Ptolemeusza s bardzo wdzi璚znym tematem do analizy roli hipotez ad hoc w nauce. Zainteresowanych odsy豉m do dzie Poppera i Quine'a.

[4]Jest rzeczywi軼ie nieprawdopodobne, 瞠by Kopernik nie spotka si z osob Jana z G這gowa, jednak dow鏚 jaki przytacza prof. Birkenmajer wydaje si s豉by. Opiera si on na tym, 瞠 G這gowczyk wymienia autor闚 system闚 odmiennych od Ptolemeuszowego - Eudoksosa i Kallipa w odwrotnej kolejno軼i ani瞠li Arytoteles. Inni autorzy wymieniaj te postaci w kolejno軼i poprawnej - inni - ale nie Kopernik. Jest to faktem, czy jednak fakt taki wystarcza jako dow鏚 na to, 瞠 Kopernik s逝cha wyk豉d闚 G這gowczyka?

[5]E. Rybka, Astronomia [w:] Zarys nauk przyrodniczych w Polsce, red. K. Ma郵ankiewicz, Warszawa 1983, s.101.