naglowek

biografia
OKRES GΜGOWSKI
***
OKRES KRAKOWSKI

Akademia Krakowska
POWSTANIE AKADEMII KRAKOWSKIEJ
***
SCHOLASTYKA
I SPOS笅 NAUCZANIA NA UNIWERSYTETACH 吐EDNIOWIECZNYCH

dzia豉lno嗆 naukowa
ASTRONOMIA
I ASTROLOGIA

***
GEOGRAFIA
I "MEDYCYNA"

***
LOGIKA I FILOZOFIA

Komentarz do metafizyki
ZNACZENIE EDYCJI TEKSTU - RYSZARD TATARZY垶KI
***
COMMENTARIUS IN "METAPHYSICAM" ARISTOTELIS -
SPIS TRE列I

dodatki
INDEKS
WA烤IEJSZYCH
DZIE
GΜGOWCZYKA
WG HIERONIMA
SZCZEG茛Y

***
INDEKS
WA烤IEJSZYCH
DZIE
GΜGOWCZYKA
WG
FELIKSA
BENTKOWSKIEGO
(1814)

***
FRAGMENT
Z KRONIKI
DΣGOSZA
DOTYCZ。Y
POWOxNIA
UCZELNI
W KRAKOWIE

***
JAK SZUKA JANA
Z GΜGOWA W
INTERNECIE
I
BIBLIOGRAFIACH

***
LEONARD
COX
MOWA POCHWALNA
[...]
NA CZE汎
PRZESxWNEJ
AKADEMII
KRAKOWSKIEJ
(1518)

***
BIBLIOGRAFIA
DO BADA
NAD
JANEM
Z GΜGOWA

***
LITERATURA
CYTOWANA
I
WYKORZYSTANA
PRZY
TWORZENIU
STRONY

linki

LICZNIK ODWIEDZIN

STRONA G紟NA

KONTAKT:
Micha Urbanowski
urbanowski.michal@wp.pl

SCHOLASTYKA I SPOS笅 NAUCZANIA NA UNIWERSYTETACH 吐EDNIOWIECZNYCH

Wieki 鈔ednie w rozpowszechnionym wyobra瞠niu to "wieki ciemne", okres zniewolenia nauki przez religi, filozofii przez teologi, nauk empirycznych przez spekulacj. Obraz taki - jak postaram si wykaza - nie jest do ko鎍a prawdziwy.

S這wa "scholastyka" u篡wa si na okre郵enie 鈔edniowiecznej filozofii chrze軼ija雟kiej, zogniskowanej w szko豉ch (katedralnych, biskupich) oraz na uniwersytetach. Powy窺ze okre郵enie scholastyki jest najbardziej rozpowszechnione ale zarazem minimalistyczne, poniewa u篡wa si s這wa "scholastyka" tak瞠 na okre郵enie 鈔edniowiecznej metody nauczania oraz 鈔edniowiecznej metodologii uprawiania dzia豉lno軼i "naukowej". Dzia豉lno嗆 "naukowa", do kt鏎ej odnosi si s這wo "scholastyka", by豉 skierowana intencjonalnie na uzgodnienie dogmat闚 wiary z filozofi oraz rozumem (co wyra瘸 si cz瘰to s這wami Anzelma: fides quaerens intellectum - wiara poszukuj帷a zrozumienia). Z czasem s這wa "scholastyka" zacz皻o u篡wa na okre郵enie wszelkich rozumowa nadmiernie abstrakcyjnych i formalnych (wg czyich kryteri闚). W tym znaczeniu "scholastyka" u篡wana jest jako okre郵enie pejoratywne. Niegdy pejoratywny wyd德i瘯 mia這 r闚nie s這wo "gotyk"1. U篡wanie s堯w "gotyk" oraz "scholastyka" w znaczeniu pejoratywnym jest oczywi軼ie skutkiem renesansowej i o鈍ieceniowj wrogo軼i wobec kultury 鈔edniowiecznej. Obecnie s這wo "scholastyka" traci pejoratywny charakter, natomiast s這wo "gotyk" ca趾owicie ju ten charakter straci這. Warto zauwa篡 w tym miejscu, 瞠 na wsp馧czesny paradygmat naukowy sk豉da si m.in. 軼is這嗆 i formalizm. Osobi軼ie uwa瘸m, 瞠 scholastyka mia豉 pewien wp造w na ukszta速owanie si takiego paradygmatu. To, 瞠 鈔edniowieczna "nauka" nie jest nauk wg dzisiejszych kryteri闚 demarkacji nie oznacza, 瞠 jest zupe軟ie bezu篡teczna i nale篡 o niej zapomie2.

Daleki jednak jestem od dostrzegania w 鈔edniowieczu samych pozytyw闚. Prawd jest, 瞠 "nauka" 鈔edniowieczna opiera豉 si na autorytecie, prawd jest, 瞠 op騧ni豉 rozw鎩 nauk empirycznych, prawd jest, 瞠 by豉 skoncentrowana na pr鏏ie poznania Boga a nie otaczaj帷ej nas rzeczywisto軼i. Kiedy jednak rozwa瘸my dan epok, musimy kierowa si sposobem my郵enia ludzi z tej epoki, zdawa sobie spraw z tego, 瞠 B鏬 dla cz這wieka 鈔edniowiecznego by bytem tak samo realnym jak w naszym wyobra瞠niu realna jest rzeczywisto嗆 fizyczna. Zajmowanie si Bogiem jako najwa積iejszym "przedmiotem" bada by這 konieczn konsekwencj tego typu umys這wo軼i. W 鈔edniowieczu nie by這 miejsca na sceptycyzm i agnostycyzm dotycz帷y istnienia Boga - nawet najwi瘯sze herezje opiera造 si tylko na odmiennym jego pojmowaniu a nie na negacji jego istnienia. Je郵i jeste鄉y przekonani o istnieniu czego doskonalszego ni wszystko inne, to czy nie jest rozs康ne zaj望 si tym, co najdoskonalsze? "Uczony" 鈔edniowieczny nie post瘼owa wi璚 nierozs康nie, by豚y raczej nierozs康ny, gdyby g堯wnym jego celem by這 badanie rzeczywisto軼i przyrodniczej - czyli wytworu zamys逝 boskiego - wt鏎nej wobec samego Boga. Nie znaczy to jednak, 瞠 konieczno嗆 stworzenia nauki empirycznej nie by豉 w 鈔edniowieczu postulowana - by豉 (cho nie tak powszechnie jak w p騧niejszych epokach) - z tym, 瞠 g堯wnym powodem takiego postulatu by這 mniemanie i B鏬 "manifestuje" si r闚nie w otaczaj帷ej nas materialnej rzeczywisto軼i i przez poznanie tej rzeczywisto軼i mo積a w pewnym stopniu pozna Boga. Wszystko wi璚 w 鈔edniowieczu od Boga pochodzi i do Boga wraca. Kiedy m闚imy wiekach 鈔ednich musimy mie tego 鈍iadomo嗆.

Geocentryczny 鈍iatZamieszczona obok reprodukcja m闚i nam wiele o 鈔edniowiecznym obrazie 鈍iata (bardzo podobnego obrazu u篡 zreszt G這gowczyk w jednym ze swoich traktat闚 astronomicznych).
"Geocentryczny wszech鈍iat z astronomicznego traktatu Jana z G這gowa z 1506 roku. Ziemi (w centrum) otaczaj trzy pozosta貫 elementy: woda, powietrze i ogie; nad nimi kr捫 sfery siedmiu planet. Niebo gwiazd sta造ch przedstawia zodiak. Wszech鈍iat obejmuje bezgwiezdna sfera, nad kt鏎 unosi sie Chrystus z aposto豉mi oraz anio豉mi".3

Zagadnieniem nieod陰cznym od kultury umys這wej epoki jest spos鏏 nauczania na 鈔edniowiecznych uczelniach. W wiekach 鈔ednich nie by這 tak wyra幡ych jak obecnie r騜nic pomi璠zy uczniem a pedagogiem. Najcz窷ciej nauczyciel by jednocze郾ie uczniem wydzia逝 wy窺zego. Na uniwersytetach wydzia貫m wst瘼nym by wydzia Artium, na kt鏎ym uczono tzw. sztuk wyzwolonych (artes liberales). W ich sk豉d wchodzi造 dyscypliny nale膨ce do trivium i quadrivium, przy czym trivium to "ni窺ze sztuki wyzwolone" a konkretnie: gramatyka, retoryka oraz dialektyka, natomiast quadrivium, to "wy窺ze sztuki wyzwolone": arytmetyka, muzyka, astronomia i geometria. Musz jednak wyja郾i, 瞠 przez "wy窺ze", "ni窺ze" nie nale篡 w tym miejscu rozumie "gorsze", "lepsze". Okre郵enia te znacz tylko tyle, 瞠 jako pierwszych uczono sztuk wchodz帷ych w sk豉d trivium, gdy uwa瘸no, 瞠 znajomo嗆 gramtyki, retoryki i dialektyki jest konieczna do studiowania quadrivium, natomiast znajomo嗆 wszystkich dziedzin wchodz帷ych w sk豉d artes liberales uwa瘸no za warunek konieczny do studiowania prawa, medycyny a w ko鎍u teologii. Na Akademii Krakowskiej studiowanie trivium trwa這 dwa lata, po tym okresie zdawa這 si egzamin na stopie baka豉rza. Studiowanie quadrivium ko鎍zy這 si egzaminem magisterskim i trwa這 ok. 2-3 lat. Niewielu student闚 osi庵a這 jednak tytu baka豉rza a jeszcze mniej magistra (ten pierwszy zdobywa 鈔ednio jeden na pi璚iu rozpoczynaj帷ych studia scholar闚 a drugi 鈔ednio co dwudziesty! - tak wygl康a豉 sytuacja na Akademii Krakowskiej, na innych uniwersytetach by這 niewiele lepiej). Jedynie wybra鎍y z tytu貫m magistra mogli rozpocz望 studia na kt鏎ym z wydzia堯w wy窺zych. Za najwy窺zy uwa瘸ny by wydzia teologii i nie powinno to dziwi w kontek軼ie tego, co wcze郾iej napisa貫m o umys這wo軼i 鈔edniowiecznej.

Nauczanie opiera這 si wi璚 na wtajemniczaniu scholara w zagadnienia coraz wa積iejsze, coraz bardziej skomplikowane i cenione. Robiono to w specyficznyDysputa scholastyczna 鈔edniowieczny spos鏏. Wyk豉d by w豉軼iwie komentarzem do dzie, jego podstaw by豉 lektura (lectio). Nale瘸這 j w豉軼iwie zrozumie a w豉軼iwie zrozumie znaczy這 zrozumie s這wa i wyra瞠nia (littera), trzeba by這 znale潭 w niej logiczne ci庵i my郵owe (sensus) a w ko鎍u okre郵i g堯wne tezy (sententia). Tak jak dzisiaj obok wyk豉d闚 istniej 獞iczenia, tak istnia造 one i w 鈔edniowieczu. Nosi造 nazw disputationes i mog造 dotyczy dowolnych zagadnie (de qolibet - o wszystkim). Prowadzenie dysput ze studentami by這 obowi您kiem mistrz闚, dyskusje takie nazywa造 si disputationes ordinariae. Opr鏂z tego przy uroczystych okazjach mistrzowie prowadzili dysputy mi璠zy sob. By造 to popisy oratorskie i dialektyczne, kt鏎e stawa造 si przedmiotem podziwu scholar闚, nosi造 nazw disputationes quodlibetales. Cz瘰to - zar闚no przy okazji disputationes ordinariae jak i disputationes quodlibetales - rozwa瘸no zagadnienia bliskie absurdu, oczywiste sofizmaty. Wiele z nich - odnalezionych w quaestiones4 - by這 p騧niej u篡wane do wykazania, 瞠 w 鈔edniowieczu rozwa瘸no zagadnienia nonsensowne (przys這wiowe: "ile anio堯w zmie軼i si na g堯wce szpilki"). Tymczasem sofizmaty by造 dyskutowane w celu nauki dialektyki cz瘰to ze 鈍iadomo軼i, 瞠 zagadnienie jest nonsensowne i nierozstrzygalne. Zachowane zapisy 獞icze nie stanowi wi璚 podstawy do negatywnej oceny 鈔edniowiecza5. Osobi軼ie pami皻am ze szko造 鈔edniej zadania z fizyki czy matematyki, w kt鏎ych wyst瘼owa造 absurdalne dane, a co za tym idzie - otrzymywa這 si absurdalne wyniki. Je瞠li wyci庵amy na podstawie quaestiones wniosek o absurdalno軼i nauki 鈔edniowiecznej, to pos逝guj帷 si tym samym sposobem my郵enia przyszli badacze historii nauki powinni przyj望 na podstawie zeszyt闚 dwudziestowiecznych licealist闚 wniosek o absurdalno軼i XX-wiecznej fizyki i matematyki.

Faktem jest jednak, 瞠 metoda scholastyczna ze swoimi komentarzami, kwestiami i wyk豉dami oparta by豉 w du瞠j mierze na autorytetach. Najwi瘯szym takim autorytetem by Arystoteles i jego dzie豉 - a raczej jego dzie豉 opracowane przez Arab闚6 oraz takich autor闚 jak np. Boecjusz czy Porfiliusz. 奸epe powo造wanie si na autorytet nie sprzyja rozwojowi nauki, prowadzi do utrwalenia w niej b喚d闚.

Ostatecznie mo積a stwierdzi, 瞠 鈔edniowieczny spos鏏 nauczania oraz sama 鈔edniowieczna "nauka" co prawda op騧ni造 rozkwit nauk przyrodniczych ale poprzez nacisk na 軼is這嗆, pedantyczno嗆 dystynkcji, na konsekwencje w stosowaniu logiki, dobrze przys逝篡造 si rozwojowi nauk apriorycznych - g堯wnie logiki i matematyki. Ju bardzo nied逝go po upadku 鈔edniowiecza - szczeg鏊nie za spraw Newtona - matematyka sta豉 si j瞛ykiem nauki. Proponowa豚ym wi璚 ostro積o嗆 w wyg豉szaniu negatywnych ocen 鈔edniowiecza, poniewa trudno w tym miejscu stworzy jednoznaczny bilans zysk闚 i strat dla kultury i nauki. Zawsze, kiedy kto wyg豉sza radykalne tezy o szkodliwej roli 鈔edniowiecza, odpowiadam: "pomy郵, co by by這 gdyby to nie chrze軼ija雟two lecz manicheizm, ze swoj skrajn pogard dla doczesno軼i kszta速owa dzieje europejskiej kultury przez 1000 lat".

<< WSTECZ * G紑A STRONY * DALEJ >>


[1] Nazwa pochodzi od plemienia Got闚, kt鏎zy w 268 spl康rowali Ateny - symbol pot璕i kultury Greckiej.

[2] W kwestii wp造wu 鈔edniowiecza na nowo篡tn umys這wo嗆 polecam (chocia nie do ko鎍a zgadzam si z tak mocn apologi epoki) tekst prof. Stanis豉wa Wielgusa O micie "ciemnego" 鈔edniowiecza i "鈍iat貫j" nowo篡tno軼i, dost瘼ny on-line pod adresem http://www.republika.pl/arkapana/mity.html

[3] Ma貪orzata H. Malewicz, Pochwa豉 astrologii Jana z G這gowa, czyli historia sporu astrolog闚 z teologami [w:] Wiedza i 砰cie, 4/1990.

[4] Quaestiones to 鈔edniowieczna literatura b璠帷a zapisem dysput. Inn rozpowszechnion form pi鄉iennictwa "naukowego" by造 komentarze (g堯wnie do Arystotelesa) pisane przez mistrz闚 (ale r闚nie przez scholar闚).

[5] Nonsensowno嗆 niekt鏎ych zagadnie cz瘰to zreszt bywa pozorna, np. sp鏎 o powszechniki wydaje si problemem skrajnie abstrakcyjnym, nonsensownym i nierozstrzygalnym. Okazuje si jednak, 瞠 豉two mo積a go przeformu這wa do wsp馧czesnej postaci, pytaj帷 o charakter istnienia przedmiot闚 matematycznych a w szczeg鏊no軼i zbior闚, co implikuje ca趾iem powa積e pytania dotycz帷e matematyki.

[6] To w豉郾ie Arabowie od VII wieku, rozwijaj spu軼izn greck, podczas kiedy Ojcowie Ko軼io豉 mieli do niej raczej wrogi stosunek.